Breaking News

«Απολογία Σωκράτους»: Ένα κλασικό κείμενο, μια εξαίρετη ερμηνεία

Arts and Culture, Photo of the day 11 Apr 2018 - 8:41 PM
Συντάκτης: TheViewer Editor

Παίζει ο: Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος 
Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος 

Υπόθεση: Η δίκη του Σωκράτη, η οποία είχε μια ξεκάθαρη πολιτική διάσταση και που για κάποιους ήταν σχεδόν μια τραγωδία, μια σύγκρουση, δηλαδή, στην οποία και οι δύο πλευρές (φαίνεται να) είχαν δίκιο- αποτελεί ιστορικό γεγονός. Έγινε το 399 π.Χ., τέσσερα χρόνια μετά την κατάλυση της τυραννίας των Τριάκοντα και την επάνοδο της δημοκρατίας. Ο Σωκράτης κατηγορείται ότι δεν αναγνωρίζει και δεν πιστεύει στους θεούς της πόλης, ότι εισάγει νέες θεότητες και ότι διαφθείρει τους νέους. Τίμημα: θάνατος! Ο Πλάτων -μαθητής του Σωκράτη και παρών στην δίκη, με το  κείμενό του, την Απολογία Σωκράτους, θέλει να αποδείξει όχι μόνον την αθωότητα του Σωκράτη, αλλά και την ηθική του μεγαλοσύνη. Θέλει να εξασφαλίσει την αθώωση του Δασκάλου του από το δικαστήριο της ιστορίας.

Παρουσιάστηκε στην Ρόδο, στο Δημοτικό Θέατρο, με μεγάλη επιτυχία η «Απολογία Σωκράτους» του Πλάτωνα σε σκηνοθεσία και ερμηνεία του Κωνσταντίνου Κωνσταντόπουλου. Η μουσική είναι του Χρήστου Λεοντή, ενώ η επιλεγμένη μετάφραση είναι του Αλέξανδρου Μωραίτίδη. Στη σκηνή αναπαρίσταται η μεγαλύτερη δίκη της παγκόσμιας ιστορίας και η καταδίκη του φιλοσόφου στο προσκήνιο των πολιτικών σκοπιμοτήτων. Η Απολογία δεν ανήκει μόνο στο δικανικό γένος της ρητορικής τέχνης, αλλά περιέχει στοιχεία εγκωμίου και συμβουλευτικού λόγου.

Στην επιφάνεια του ζητήματος της σωκρατικής δίκης βρίσκεται το πρόβλημα της διαφοράς. Εάν έχουν ακόμη νόημα αυτοί οι λογικοί αλληλαποκλεισμοί, τότε μπορούμε να πούμε πως ο  Σωκράτης ήταν φύσεικαι θέσει Αθηναίος. Περίτρανη απόδειξη του δευτέρου αποτελεί το τέλος του. Όμως, η «φυσική» του ταυτότητα κάθε άλλο παρά ισοπεδωτική ομοιότητα μπορεί να σημαίνει: ο Σωκράτης ήταν φορέας του καινούριου, πατέρας του αναδυομένου «άλλου», μέσα σε ένα κλίμα ανήμπορο να το θρέψει.

Η ἐριστικὴ και η ἀντιλογικὴ (διαδεδομένες διαλογικές συνήθειες της εποχής) έρχονται αντιμέτωπες με μια νέα τέχνη, την διαλεκτική. Ο «δάσκαλος που δεν γνώριζε» θέλησε να εγκαθιδρύσει νέες αξίες, να αναθεωρήσει το νόημα του αληθούς, να αναδείξει τους επερχόμενους κατόχους του. Όπως κάθε επιφάνεια, έτσι κι αυτή ορίζει ως έναν βαθμό τον βυθό της: εκεί διαβιούν, αφ’ ενός, τα ένστικτα για ανόρθωση μιας διαφορετικής εξουσίας που επιθυμεί να εξοβελίσει το παλαιό και, αφ’ ετέρου, η επίδειξη δύναμης για επιβίωση του παρωχημένου. Οι σωκρατικοί επίγονοι –όσο κι αν δικαιώνουν ή όχι τον δάσκαλό τους- επιβεβαιώνουν την βούληση για αλλαγή∙ αντιθέτως, οι σωκρατικοί κατήγοροι προσυπογράφουν την αρχέγονη τάση για απομάκρυνση μέχρις αφανισμού της απειλής του ετέρου.

Η επιφάνεια, λοιπόν, ως έκτυπο του βυθού και ο βυθός ως εμπλουτισμένη προέκταση της επιφανείας προδίδουν τους αρμούς μεταξύ των εκτελεστών του Σωκράτη και της ουσίας της σωκρατικής πράξης. Η παλαιόθεν προσφιλής στους Αθηναίους μέθοδος του (ἐξ-ὀστρακισμοῦ ἀπολήγει στην απόλυτη αποξένωση ενός «ομοίου» μέσω του ακρωτηριασμού του από το σώμα τους. Ακριβώς οι ίδιοι λόγοι που «οι πολλοί» των Αθηνών καθιστούν τον Σωκράτη απόβλητο, είναι εκείνοι που του χαρίζουν –ίσως την υψηλότερη- θέση στην ιστορία του νεώτερου ανθρώπου.

Εν έτει 399, ο εβδομηντάχρονος Σωκράτης βρίσκεται κατηγορούμενος από τρεις (κατά το μάλλον ή ήττον) τυχάρπαστους Αθηναίους: τον ποιητή Μέλητο, τον ρήτορα Λύκωνα και τον βυρσοδέψη Άνυτο –τρεις ανθρώπους παντελώς άσχετους με την σωκρατική διδασκαλία. Ακριβής κατηγορία η μη αναγνώριση των θεών της πόλεως, η εισαγωγή καινών δαιμονίων και η διαφθορά των νέων. Καταδίκη: θάνατος. Η υπερψήφιση της ενοχής του Σωκράτη οδηγεί τον γέροντα στην φυλακή, μετά από απόρριψη της καταβολής εγγύησης από τους μαθητές του. Πριν την έκτιση της ποινής, οι μαθητές του προτείνουν την ασφαλή απόδραση, όμως εκείνος την αρνείται μένοντας πιστός στις αποφάσεις των πολιτών κατά τους αθηναϊκούς νόμους. Η καταδίκη υπέκρυπτε πολιτικές σκοπιμότητες, καθώς ο Σωκράτης αποστρεφόταν τους δημαγωγούς της δημοκρατίας κι αναγνώριζε μόνο τους πεπαιδευμένους ως άξιους μετοχής στην πολιτική ζωή.

Η φωνητική σάρκωση της σωκρατικής αγόρευσης αποκαθιστά το ἔτυμον του πλατωνικού κειμένου (ή, τουλάχιστον, των πλατωνικών προθέσεων για την αναπαράσταση της δίκης), που ίσως έχει θιγεί από την πάντοτε λειψή διαδικασία της βωβής ανάγνωσης πάνω στις παγωμένες τάβλες των μοντέρνων γραφείων μας: καμία υπόνοια για σοφίσματα, ρητορικές ψευδαισθήσεις ή ανασκαλέματα δικανικών κακοτεχνιών.

Το ευθύ σώμα, με ακρίβεια παράλληλο στους ευθείς λόγους, αφήνει χώρο στα χέρια και το πρόσωπο να ακολουθήσουν την χαρακτηριστική στίλβη της φωνής του ηθοποιού. Το μέχρι τέλους πάθος για την εκ-μαίευση της αλήθειας απεικονίζεται ολοκάθαρα στο λεκτικό δράμα μεταξύ Σωκράτη και Μελήτου. Εκεί η διαλεκτική μέλλει να αγγίξει την κορύφωσή της, ανάμεσα στις άναρθρες βοές τού όχλου, συγχρόνως με την δραματική έξαρση του διαλόγου: η μοίρα έδωσε στον Πλάτωνα να βιώσει στην πραγματικότητα την τραγικότητα του δράματος, αυτού του εμφατικά αποβλήτου από την Ουτοπία του.

Η σκηνοθεσία του Κωνσταντόπουλου είναι απέριττη καθώς επιλέγει μία κειμενοκεντρική προσέγγιση του έργου. Τον πυκνό λόγου χώρο συμπληρώνει η αρχαιοπρεπής ενδυμασία που παραπέμπει διαλογικά στον Μέγα Ιεροεξεταστή, ρόλο που απέδωσε στην προηγούμενη εμβληματική θεατρική του απόπειρα. Η αναμέτρησή του με ένα ακόμη μεγάλο κείμενο αποδεικνύει περίτρανα την θαυμαστή τέχνη –μιαν ιδιάζουσα περίπτωση αγαλματοποιΐας με αέρινα υλικά- της σωματοποίησης του χαραγμένου λόγου.

Στην μεταιχμιακή εποχή των μεγάλων αποφάσεων, την οποία διανύουμε, είναι αναγκαιότητα να ενσκήπτουμε στα μεγάλα κείμενα του ανθρώπινου στοχασμού, για να αποφύγουμε την επανάληψη των ιστορικών και πολιτικών σφαλμάτων της ανθρωπότητας. Η πολιτική διαφθορά και τα διαπλεκόμενα οικονομικά συμφέροντα πάντοτε επιδιώκουν την εξόντωση των πνευματικών ανθρώπων, που αποτελούν απειλή για τους δημαγωγικούς σκοπούς τους.

Ωστόσο, η δύναμη του στοχασμού υπερνικά τα ευτελή πάθη και τελικά εξυψώνει τα υψηλά πνεύματα σε φωτεινούς οδοδείκτες του μέλλοντος. Μπορεί ο Σωκράτης να καταδικάστηκε στο δικαστήριο της καθημαγμένης ηθικά πόλης του, αλλά δικαιώθηκε στο μεγάλο δικαστήριο της ανθρωπότητας. Στο θέατρο Αλκμήνη φιλοξενείται μια αξιόλογη παράσταση-πραγματεία της έννοιας του δικαίου και υπόμνηση της δύναμης του φιλοσοφικού στοχασμού. (info: artic)

Δείτε επίσης

Η Ροδίτισσα εικαστικός, Ειρήνη Βαζούκου σε έκθεση για «Το Χαμόγελο της Τζοκόντα»

Την Παρασκευή, 11 Οκτωβρίου 2019, στις 19:00, το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών και το Μουσείο Σύγχρονης …